Norges største og eldste allmennkulturelle tidsskrift. I Samtiden skriver landets
skarpeste penner om politikk, litteratur og samfunnsspørsmål. Bestill abonnement her

Der ingen skulle tru at nokon kunne bu

av Berit Oksfjellelv

Eg har mobil-vekkaruret på rammel klokka fire. Står opp, dusjar og koser med katten før eg set meg i bilen, som står parkert midt i landet. Kjører ein time og eit kvarter til flyplassen. Sørgjer for rikets sikkerheit ved å putte nesesprayen og lypsylen i ein forsegla plastpose, spesialtilpassa for å hindre terrorhandlingar. Sånn, no er det iallfall ikkje mi skuld om flyet går i lufta. Eg kjenner meg ekstra trygg når eg ser Odd Eriksen sitje i venterommet, som er skilt av ein glasvegg fordi avgang og ankomst ikkje skal vere i same rom. Det går bra. Vi har tilgang til vassautomat, men ikkje til do. Det må vere slik. Elles er det ikkje trygt nok.

Flyet skal gå ti over seks. Det gjer det ikkje. Det er skodde, seier dei over høgtalaren. Flyet kan ikkje lande. Jaja. Eg ser på dei andre passasjerane. Dei hevar ikkje augnebryna. Ein tek fram igjen avisen han har pakka ned. Nokre tek fram mobilen. Dei sender vel ei melding om at dei blir seine til møtet. Kanskje når dei det ikkje i det heile. Berre ein reiser seg; ser uroleg ut. Han går bort til flyplasspersonalet. «Hva er det som skjer her? Jeg må rekke et møte klokken 9!» seier han med streng stemme til flyplassmannen, som han held personleg ansvarleg for vêret. Og så? Det må vi andre òg, utan at vi ter oss på denne måten. Flyplasspersonalet prøver å roe ned den stressa mannen. Etter kvart fell denne inn i rytmen. Ventar på at flyet skal kunne lande. Nei, det skjer visst ikkje. Skodda er for tjukk. Vi må ta buss. Til nærmaste storflyplass, 30 mil unna. Jaja. Det vanlege.

Eg pakkar ned boka, får ikkje til å lese i bussen. Tek fram musikkdåsen. Vil stengje ute stemmen til den stressa mannen. «I buss? 30 mil?!» Flyplassmannen beklager så godt han kan, og den stressa mannen må kapitulere. Inn i bussen med han. Han er våt i panna. Stressåra i panna bankar, men det er lite han kan gjere.

Det er fint over fjellet. Det blir ikkje kolonnekjøring. På fjellet er det ikkje skodde, så vi kan sitje og sjå dei snødekte viddene medan bussmotoren summar beroligande. Stressmannen snakkar indignert i telefonen. Eg forstår det slik at han er uunnverleg på det møtet han skulle ha vore på. Stakkars dei andre møtedeltakarane. Dei får visst berre klare seg så godt dei kan utan han. Det kan visst bli vanskeleg, forstår eg, for «vår mann» instruerer i detalj korleis presentasjonen bør gå føre seg. Den presentasjonen han skulle ha halde.

Eg skrur opp lyden på musikken i øret og set meg lenger bak. Kjenner at dette samveret vårt ikkje er fruktbart for meg.

Ny flyplass. Her er alt i orden. Inga skodde, alt går smertefritt. Flyet tek av som det skal, og vår mann ser ut for å roe seg. Endeleg. «Er det dette som er Lofoten?» seier han til sidemannen og peikar ned på Børvasstindan. «Tja», svarer sidemannen. Viss du vil det, så. Spisse fjell rett opp ifrå vatnet. Han vil ikkje ødeleggje gleda som omsider ser ut for å ha dukka opp i «vår» mann, så han let han leve i trua.

Flybytte i Trondheim. Et god lunsj. Vidare med neste fly. Her mistar eg vår mann. For stort fly. Like greitt. Eg blir sitjande ved ei dame som har litt mykje parfyme på seg. Litt for mykje. Ho irriterer seg over mannen bak, ein mann som er to meter høg. Knea hans kjem visst borti stolryggen. Ho snur seg og ser stygt på han. «Kan du vennligst fjerne de bena?», seier ho med skarp stemme. Litt vanskeleg det, tenkjer eg; dei har neppe adekvat amputasjonsutstyr om bord i flyet. Den lange mannen prøver å formidle noko av den same bodskapen, men han når ikkje inn. «Unnskyld,» seier prinsessa på erta til flyvertinna, og fortset: «Kunne de finne et annet sete til mannen bak, han stikker knærne sine oppi seteryggen min. Det er meget ubehagelig, og han er lite samarbeidsvillig», seier ho så alle hører. Men flyet er fullt, så ho må berre sitje slik. Og har vanskeleg for å finne seg i denne situasjonen som har inntruffe berre for å gjere livet vanskeleg for henne. Eg tilbyd meg å bytte plass med henne, men det vil ho ikkje ha noko av. Ho gjev då ikkje avkall på vindaugeplass!

Endeleg framme. Alle sprett opp idet lyset for fest setebeltet har slukna. I same augneblink må dei slå på mobiltelefonen samstundes med at dei opnar bagasjeluka og tek ut den vesle kofferten. Slik står dei i midtgangen fleire minutt før døra blir opna og dei kan forlate flyet. Eg er uheldig å stille meg på feil side i rulletrappa. Eg står der det skal gåast, og blir strakst oppmoda om å flytte meg. «Flytt deg!» seier ein ung mann. Og det gjer eg.

«Velkommen til storbyen»
No står det att berre ei lita flytogreise før eg er framme i Oslo, denne byen som ligg heilt i utkanten av landet han er hovudstad for. Dei har no bosett seg bra avbakleg til, desse osloensarane!

Opp Karl Johan får eg sjokk. Det ligg ein død mann midt i gata! Og folk ser han ikkje! Så ser eg han rører på ein arm og eg pustar letta ut. Han er ikkje død likevel. Men han treng jo hjelp! Ser de ikkje det! Det ligg ein hjelpelaus mann midt i hovudgata og ingen hjelper han! Eg hukar tak i eit menneske eg møter; skal vi ikkje hjelpe han? «Men kva skal vi gjøre da?» seier ho. «Politiet har jo ikkje ressurser.» «Men skal vi ikkje ringe ein ambulanse då?» spør eg. Ho heiser opp skuldrane og slepp dei ned igjen. Og går vidare. Eg snakkar med den hjelpelause mannen. Han snøvlar noko uforståeleg til svar. Eg bed eit anna menneske om hjelp, ein mann i dress. «Velkommen til storbyen», seier han til meg og smiler halvt sørgmodig, halvt nedlatande.

Dette er altså Oslo. Dette er altså hundretusenars heim. Eg ringer AMK-sentralen. Nokon skal ta seg ein runde snart, seier dei, og dei bed meg gå vidare, sjå Vigelandsparken, kanskje? Dei kjenner til mannen, det går bra, seier dei. Eg veit ikkje kva meir eg kan gjere, eg får vel lite på fagpersonellet. Hadde dette vore heime hadde hjelpa komme på ein augneblink, og hadde heldt vakt i mellomtida. Slik er det ikkje i Oslo, forstår eg. Og eg har lært heime at når du besøker ein framand stad må du strebe etter å følgje og respektere den lokale kulturen. Om det så måtte innebere å la folk gå til grunne utan å heve eit augebryn.

Og det gjer eg. Eg har alt møtt fleire innfødde, men ikkje komme heilt innpå dei. Dei verkar noko lukka.

Eg leitar fram journalistblokka mi og heng fotoapparatet på brystet etter å ha sjekka inn på hotellet. Så går eg rundt i gatene og ser meg om etter potensielle intervjuobjekt. Eg må vere varsam så eg ikkje heng dei ut, desse lokale strevarane, men samstundes vil eg jo inn under huda på dei.

«I si einsemds stove»
Ei gammal dame sit på ein benk i ein park. Huda hennar er versliten og kroppen ber preg av harde tak opp gjennom åra. «Du bur i denne blokka her?» spør eg, og får eit stadfestande nikk til svar. Etter ein lengre samtale slepp eg endeleg inn til henne. Inn i hennar einsemds stove. Visstnok som den første utanom familien på mange år. Ho viser meg stolt familiebileta over sofaen, og utsikten frå balkongen. «Her er det nydelig natur» seier ho og refererer til parken vi nettopp er komme inn ifrå. Einsemda merkast her innimellom blokkene.

I utgangspunktet verkar ho nøgd med situasjonen sin, men eg har lært på tv at ein må finne fram til det melankolske og nedtrykkande, så eg stiller henne spørsmål formulert frå min eigen synsvinkel. «Er det ikkje einsamt å bo i ei slik blokk, år etter år, utan å bli kjend med naboen?» Og «Kjenner du deg ikkje litt ekstra åleine når du dagleg ser desse mengdene av menneske passere forbi, utan at nokon helsar eller ser at du har fått deg ny kåpe?» Dama ser først litt undrande ut, så kjem det stilt og forsagt at «Jo, ja, det er vel noko einsamt til tider». Så spør eg om ho ikkje har funne ein ny mann etter av ektemannen forlet henne til fordel for servitrisa på stampuben for mange år sidan. «Nei, det vart no ikkje til det» seier ho melankolsk. Eg kan sjå på henne at ho synest eg er litt for intim no, at eg trakkar over ei privat grense, men eg durar vidare; «Hadde det ikkje gjort seg med ein kar å dele gleder og sorger med?» Mine verdiar må bli hennar innan eg takkar for kaffien og skrittar ned svingtrappa. «Det blir ikkje mødesamt for deg å gå denne trappa no når du er såpass opp i åra?» seier eg til sist. «Nei», svarer dama. «Her er heis.»

Noko seinare vandrar eg vidare, og dumpar inn på ein koseleg liten interiørbutikk. Her sel dei emaljerte husgeråd som er produsert i dag, men skal sjå ut som dei er laga på 50-talet, for husmora som kvar veke vart omtala av Synnøve von der Lippe i spalta «Kvinnens plass» i Magasinet for alle. Det er ei middelaldrande dame som driv butikken. Ho snakkar med ein kunde og har slik ein søt og sjarmerande Oslo-dialekt, som er som skapt for hørespel, statlege skjema og produktinformasjon. Det er inga tvil om at denne kvinna er vaksen opp her i byen. «Men du flytte heimefrå i unge år?» seier eg. «Ja, etter å ha fullført handelsskolen hadde jeg lyst til å prøve lykken andre steder. Jeg arbeidet en sommer på en fjellhytte, men da høsten kom ville jeg hjem til mor og far. Det er nå rart med det; borte bra, men hjemme best. Så traff jeg mannen min, da, og siden har årene gått. Jeg arbeidet i en matvareforretning da barna var små, men da de fikk vinger, ble det til at jeg startet denne butikken her».

Eigaren har drive denne butikken i tre år, men ho er uviss på framtida. Husleiga for butikklokalet er høgare enn inntektene; med finanskrisa er det ikkje så mange som før som prioriterer nye såpekoppar og doskilt. «Ville det ikkje vore meir praktisk å flytte ut på landet der husleigene er billigare, og heller drive nettbutikk?» spør eg. «Så kunne du dessutan praktisere denne husmoridyllen du sel her i butikken?» «Å, nei», svarer ho med ein lett latter. «Jeg kunne aldri i verden ha gitt avkall på alle kulturtilbudene i byen». «Kor ofte er du på teater, opera, konsertar, musear og så vidare, då?» spør eg tilforlateleg. Det viser seg at som sjølvstendig næringsdrivande med dårleg kundegrunnlag har ikkje dama råd til å ha nokon tilsette, og står dermed i butikken dagen lang. Når ho kjem heim i åttetida er ho så sliten og har så lite med tid at det blir dårleg stelt med desse kulturtilboda. «Men jeg gir aldri avkall på muligheten til å ta dem i bruk», smiler ho og pakkar inn duken eg har kjøpt. Den skal eg ha som utloddingsvinst på konserten koret mitt heime skal ha i neste veke.

«Livet hennar tok vegar ho ikkje hadde budd seg på»
På T-banen neste morgon møter eg ei ung kvinne. Ho har vore på andre sida av byen og levert ungen i barnehagen. Så er det denne vegen, til jobb på universitetet, som sekretær. Det var jurist ho hadde planar om å bli, den tida ho slo seg ned i Oslo. Ho starta friskt på jusstudiet, men så tok livet hennar vegar ho ikkje hadde budd seg på. Best som det var sat ho med ein liten unge, og utan forsørgjar. Då var det berre å bite i hop tennene og brette opp ermene og setje seg på sekretærstolen att. Å lese til jusseksamen let seg ikkje gjere under slike forhold.

Ho gjespar. «Vi var oppe i sekstida, så var det å få i ungen mat og på med klede – det tek tid!» «Glad eg har berre ein!» Så ventar ein lang dag på kontoret, før det er same prosedyren i motsett rekkjefølgje, på veg heim. «Vi er heime i femtida. Så er det middagslaging, barne-tv, stell og legging. Så får eg nokre timar før eg sjølv går til sengs». «Då går du vel gjerne ut med venner medan nokon andre passer ungen?» «Å nei, hadde det vore så vel.» Det blir helst tv-en som er selskapet hennar utanom feriane. Det viser seg at kvinna kjem frå Vestlandet, og heile familien hennar bor der. Faren til ungen bor rett nok i byen, men tilhøvet dei i mellom er ikkje som det helst skulle ha vore, så han har ikkje så mykje kontakt med ungen sin. Det er heller skrint med annan aktuell barnepass her ho bor. «Eg vil jo ikkje bry vennene mine med dette. Det blir ikkje det same å be dei om å passe ungen som å få nokon i familien til å gjere det». Lokale ungdommar stoler ho heller ikkje på, så då får det bli som det blir. Eg lurer på om ein kanskje blir meir mistenksam av å bo så tett som dei gjer her nede… «No gler eg meg til juleferien, då skal vi ha to heile veker heime hos foreldra mine. Det blir luksus!», seier ho glad og nøgd. Det er viktig med slike små gleder å sjå fram imot. Kanskje særleg i mørketida, som rett nok ikkje er like ille her som der eg kjem ifrå, men når du ikkje har moglegheita til å vere ute mellom 7 og 17 blir jo effekten den same. «Heldigvis får ungen vere ute i barnehagen. Berre så synd at vi ikkje får barnehageplass nær der vi bor, eller her på Blindern», seier kvinna.

No nærmar vi oss den tida på året då det er risikofullt å bo i Oslo. Når snøen uventa kjem lavande i løpet av natta, er det ikkje berre-berre å vere trafikkant i byen. Då får ein røyne seg på naturkreftene. Bilar med sommardekk sklid på isen, slike isproblem er ikkje til å spøkje med. Snøryddinga er problematisk, for kommunen har ikkje alltid kriseberedskapen klar for slike overraskingar i vinterhalvåret. Då er det heller for kvar enkelt å hente fram spaden og grave fram bilen. Heldigvis er ikkje snøen komme enno, så bilane er enno i stand til å ta seg fram i haustmørket. Og det er mange av dei. Sjølv om kollektivtrafikken er betre utbygd her enn nokon annan stad i landet er det mange som heller føretrekkjer einsemda i bilkupeen på veg til jobb.

«Oh Thank Heaven for 7-Eleven!»
Eg skal av på Blindern, har eigentleg tenkt å følgje ei interessant føredragsrekkje om sakprosa. I kantina møter eg eit ungt studentpar. Dei studerer sosiologi, begge to. På dagtid. På kveldstid og i helgene arbeider ho på 7-Eleven og han på Deli de Luca. Elles hadde dei aldri i verda hatt råd til å bo i ei toroms. «Ja, det har vel vorte ein del pappkrus med kaffi de har selt til byfolket?» Ho ser litt skrått på meg: «Det er vel ikkje slik at vi tel, men ja, noko blir det jo». «De er vel mykje på konsert, de som bor så sentralt?» spør eg deretter. Eg er alltid misunneleg på oslofolk som kan gå på konsertar med alle dei store, heile tida. «Nja», svarer ho. Eg fekk billettar til PJ Harvey no sist søndag, men eg fekk ikkje bytta vakt på arbeid, så eg fekk ikkje dratt dit. «Enn du då?» spør eg han. Dei er nemleg musikkinteresserte, begge to. «Nei, same her. Men heldigvis fekk vi solgt billettane. Etter å ha betalt husleiga, strømmen og månedskorta er det ikkje så veldig mykje att til den slags luksus», konstaterer dei. «Men å sitje på kafé og sjå på livet det har vi heldigvis råd til», smiler dei og ser forelska på kvarandre. «Ser de for dykk å fortsetje å bo i Oslo etter studiane?» spør eg. «Åja», svarer dei i kor. «Det er mogleg vi flyttar til utlandet nokre år, men aldri tilbake til der vi kom frå, viss det var det du lurte på?» spør dei og ser opp på meg. «Neivel?» «For det første vil vi jo aldri få arbeid der, og for det andre vil vi aldri få nokon omgangskrins der.» «Neivel? Har de ikkje familie og gamle venner i Lesja eller Kvænangen, der de kjem ifrå, då?» spør eg. «Vel, ikkje for å vere overlegen eller noko sånt, altså, men det er jo begrensa med intellektuell kapasitet på dei som vart no verande» svarer ho. Eg spør kor gammal ho var då ho flytte heime frå. «16 år» svarer ho. «Det kan ikkje vere sånn då, ikkje for å vere overlegen eller noko sånt, altså, men; det kan ikkje vere sånn at du har teke med deg ein tenårings blikk på heimplassen din, og på folka som bor der?» «Vel», smiler ho overberande: «Eg har no utvikla meg sidan då.» Og eg: «Men det har ikkje dei som vart boande?» Det veit ho dessverre ikkje så mykje om. Det viser seg at ho ikkje har vore heime så mykje dei siste åra, det er så dyrt å reise.

Eg går på førelesningane eg eigentleg kom hit for å følgje. Kan ikkje fjellet komme til Mohammed får Mohammed komme til fjellet. Og Mohammed er ute og ser seg om. Rett som det er.

På hotellet i sentrum møter eg tilfeldig eit par stykke frå heimbygda mi. Dei har vore på denne PJ Harvey-konserten og er no på veg til restauranten Ylajali for å ete. Eg slår følgje med dei, så får eg selskap av dei før eg skal treffe dei innfødde vennene mine på ein kafé seinare på kvelden. Skal eg møte dei må eg komme hit. Vegen frå dei og nordover er nemleg mykje lenger enn vegen sørover. Neste dag tek eg eit tidleg fly heim for å nå vernissagen til naboen min.

Verda er overalt.

Berit Oksfjellelv (f. 1977) er frilansjournalist. Ho bor på Helgeland.


Samtiden