Portrettbilde av Therese Tungen

Therese Tungen

Kjersti Bjørkmo

Portrettbilde av Tomas Espedal

Tomas Espedal

Dyretekster

–Vil du skrive en tekst til/om/fra et dyr? spurte Samtiden de tre skjønnlitterære forfatterne Therese Tungen, Kjersti Bjørkmo og Tomas Espedal. – Ja? Ja! Ja, svarte de.

Samtiden spør

Therese Tungen Favorittdyr

Det må bli hundar, for det er dei eg kjenner best. Men dei kan ikkje vere små, men store og gode å ta i.

KAZAN

Eg hugsar den siste dagen. Eg hugsar dette: at eg kom heim frå skulen, med sekk på ryggen. Eg gjekk oppover den lange oppkøyringa vår da bilen vår, ein kvit Nissan Laurel, kom køyrande sakte mot meg. Både mamma og pappa sat i bilen. Eg sjangla frå side til side, lét som eg var full, ville vere morosam, men da eg kom nærmare, såg eg at ansikta deira var alvorlege. Dei stoppa ved meg, og eg såg deg, liggande i baksetet. Mamma heiste ned vindauget, og sa det eg ein stad inni meg allereie visste: at dei var på tur til dyrlegen med deg, at du skulle avlivast.

Hadde dei ikkje tenkt å fortelje oss det? Eg hugsar sinnet, kjensla av å bli gjort urett mot. Eg ville vere med for å avlive deg. Det gjekk ikkje, sa dei. Dei bad meg likevel om å sette meg inn, sa dei skulle køyre meg til døra. Eg sette meg i baksetet med deg, dei rygga opp til huset, eg klemte meg inntil deg, sa ha det, så gjekk eg ut av bilen. Eg klarer ikkje å sjå det for meg, men likevel rekonstruerer eg scena, og det kan vere at skrivinga i seg sjølv bringer minnet fram att, på same vis som ein time med psykolog kunne gjort det. Eg ser deg for meg, du var stor og kraftig, svart som natta, med brune auger og ein lang hale. Det eine øyret ditt hadde ein klump ytst, ei blodansamling. Dei siste åra var du grå i skjegget, du kunne knapt nok gå. Når du skulle pisse, måtte vi bere deg ned trappa med ein plastduk spent under magen din.

Du var der alltid, du var der da eg vart født, du og systera mi, som berre er eit år eldre enn meg. Det var oss fire. Så kom bror min, og vi vart fem. Det er 27 år sidan du døydde. Eg var tolv år, beinete og lita, eg var eit barn, i ferd med å vekse meg ut av barndommen, ikkje heilt klar for det enda. Å miste deg var verre enn å miste nokon annan. I løpet av det neste året døydde bestefar min og oldefar min. Eg hadde nyleg fått vite at den andre bestefar min var alkoholikar, hadde vore det i alle år. Ikkje noko av dette er eineståande, så klart. Dei gamle dør, nokon viser seg å vere noko anna enn dei framstod som. Det er krise, samstundes som ein kan heise på skuldrene av det, gløyme det, ikkje gjere det til. sentrum i tilvêret sitt. Når ein er ung, ser ein ikkje det store mønsteret, det er ei hending her, ei hending der, ein forbind dei ikkje med kvarandre, forstår ikkje at døden er noko som skal skje igjen og igjen.

Iallfall er det slik eg nå tenkjer på dei åra, nå som eg har sett kor skjørt livet kan vere. Eg har alltid tenkt om min eigen familie at det var eit lys rundt oss, vi var ein lys familie. Og eg står fast ved det. Men mørket kan kome i mange formar, mellom anna i form av sjukdom, trugsel om død. På bilda frå barndommen er vi saman, tre lyshåra ungar, pene og lattermilde, ei mor og ein far, ein gjeng. Først dør du, den svarte flekken på bilda er der ikkje lenger. Sjukdom merkar ein av oss, så ein til, så ein til, så ein til. Den kjem og tek for seg, to blir betre fordi det finst medisin som kan hjelpe, ein blir betre av seg sjølv, ein blir verre.

Eg begynte på ungdomsskulen, og vi skreiv stilar. Eg skreiv brev til deg i engelsktimen. Dear Kazan.You were my best friend.You still are. I miss you every day. Plutseleg var døden noko som kunne anvendast, gjerast om til noko kreativt. Ein brukte dei tragediene ein hadde, resten kunne ein finne på eller stjele frå bøkene til Anne Karin Elstad. Det var rom for melodrama, for dei sterke kjenslene.

I mange år etter at du døydde, var det noko av deg som «hang att» i livet mitt. Det gav seg utslag i at eg trudde eg såg deg i andre hundar. Det kunne vere ein hund som venta utanfor ein butikk, ikkje nødvendigvis ein svart labrador, det kunne vere ein annan stor, roleg hund, og det var noko med blikket til den hunden som fekk meg til å tenkje at der var du, reinkarnert, du var inni der, det var ingen tvil, eit brunt blikk som følgde meg var nok. Det slår meg kor lenge det er sidan eg har møtt ein hund og tenkt det, eg har endra meg, lever i kvardagen, er bunden til realitetane, trur ikkje på reinkarnasjon. Men så skreiv eg deg fram i ein novelle, ein tekst om ei jente på bygda, ho er snart seksten år, går rundt i bygda saman med den gamle kreftsjuke hunden sin, den illeluktande, trege labradoren sin, og da eg skreiv fram den hunden, da var det som å skrive deg i live att, der var du, eller ein slags skuggeversjon av deg. Ikkje berre hadde eg skrive deg fram att, du måtte dø på nytt også, du, eller han, Balder kallar eg han, hadde jo kreft, han levde på overtid, noko alle rundt han visste, men ingen klarte å gjere noko med det.

Eg har alltid tenkt på deg som min hund. Så snakkar eg med mamma og fortel at eg skal skrive om deg. Spennande, seier ho, eg kan sjå om eg kjem på nokre fakta og sende deg. Nokre kveldar seinare ligg ein epost der, da eg kjem att seint ein laurdagskveld. Eg blir sittande med jakka på og lese den.

«Noen fakta om Kazan!» Slik opnar eposten. Ho fortel at du var født tidleg på året i 1975, for det året var du med på påsketur. Dei henta deg i Vang, i nærleiken av Hamar. Mor hadde tidleg bestemt seg for kva for ei rase ho ville kjøpe, for ein gong hadde ho møtt ein mann med ein labrador på Kvamsfjellet. «Det var en verdighet over han, og en slik en ville jeg ha.» Verdigheit er ikkje akkurat det ordet eg ville brukt om deg, og det skriv ho også, at du dreiv med mykje tull og ikkje var spesielt lydig.

Da du kom, budde mamma og pappa i huset til besteforeldra hennar, på to små rom i andre etasje. Da du var eitt år, vart systera mi født. De låg i ein sovesofa, alle saman, og etter som du voks, vart det mindre plass til dei andre. Til slutt låg dei klemt inn mot veggen fordi du tok så stor plass. Oldefar min hadde silikose, ein lungesjukdom han hadde fått etter å ha jobba på klebermølla i mange år. Ei natt var oldemor mi bortreist, og han sov aleine i første etasje. Utpå natta fekk han eit anfall, han fekk ikkje puste. Han ropte, men ingen i etasja over vakna. Da ropte han på deg og lagde smattelydar. Du begynte å bjeffe, mamma og pappa vakna og fekk tak i doktor. Etter den dagen var de bestevennar, skriv mamma. Ho skriv at du likte barn, vatn og snø, stjal vottar og iblant gjekk deg ein tur på eigen hand. Da stoppa nabokjerringa deg og sa at du skulle gå himæt, og du snudde og gjorde som ho sa.

Til slutt står det i eposten:

«Kazan vart veldig gammel, 14 1/2 år, og vi 'plaget' han for lenge. Men da dagen kom og vi måtte avslutte livet hans, så valgte vi å reise til Dombås. Der hadde veterinæren avtale med en bonde som begravde hunder i utkanten av et jorde.»

Nesten ingenting av dette visste eg. Her var livet ditt, sett frå ho som var eigaren og sjefen, og som til slutt måtte bestemme at du ikkje skulle leve lenger. Da eg las eposten, forstod eg dette, at du var hennar hund, først og fremst
det, hennar kamerat, og så i neste rekke vår. Alle gret da du døydde, vi satt på trappa saman, eg, systera mi og mor mi, bestemor mi var der òg, ho budde hos oss på den tida.

Du skal vite det, Kazan, at sjølv om vi kunne vere irriterte på deg, du feis noko frykteleg, og hadde dårleg ånde, vi var utålmodige med deg, var opptatte av andre ting, gjekk ikkje så ofte tur med deg som vi burde, så elska vi deg, du var sakna av mange, og mor mi, ho drog til Dombås med deg, førti minutt frå Kvam, for at du skulle få ligge på eit jorde i staden for å dynga saman med andre dyr og brent i ein omn.

Du er uløyseleg knytt til barndommen vår, til den gongen vi var lyse, sterke, udødelege. Når eg skriv om deg, blir eg minna om noko som har forsvunne frå livet mitt. Å vere heilt stille. Å vere barbeint. Å kjede seg. Å grave handa ned i pelsen din. Eg får ein lengt etter tida da vi var saman, vi som nå bur kvar for oss med nye, eigne familier, etter den gongen vi gjekk på Samvirkelaget og kjøpte turrfisk med heim, for det skulle du ha. Barndommen var lang. Så gjekk tida fortare. Eg vart vaksen, etter kvart var eg mor, og som mor tek eg rolla eg kjenner frå mi mor: Eg skal vere sterk og trøyste andre. Eg må vente med å vere svak til ungane søv. Eg vart født til ei verd som gjekk framover, slik kjentest det den gongen. Og nå? Det går dårleg med miljøet, folk flyktar frå dei raserte heimlanda sine, og i Amerika har Donald Trump blitt president, det er til å gråte av, eg snakkar med dottera mi om det, han er ein idiot, seier eg. Mamma, ein skal ikkje seie det om andre, seier ho. Nei, det er sant, seier eg, men han er det.

Kazan, når eg vakner om natta av ein vond draum, det skjer ganske ofte, skjønt sjeldnare nå enn før, og kroppen sitrar, det er vondskap i rommet rundt meg, det pikselerte mørket, og eg må blunke mange gonger for å kome ut av det som har fanga meg. Kva gjer eg da? Jo, eg tenkjer på noko som er bra for meg, godt, ukomplisert, vakkert, eg tenkjer på deg, du gamle hund, at eg er inntil kroppen din, vi var jo like store på eit tidspunkt. Eg vakna i andre etasje av eit frykteleg mareritt, syster mi sov i rommet ved sida av, bror min i eit anna rom, foreldra mine i soverommet sitt i første etasje. Eg gjekk ikkje inn til dei. I staden fann eg deg i hundesenga som stod i den store gangen, tok med meg eit par frakkar frå skapet, la ein frakk over oss, heldt opp det tunge hovudet ditt og la ein under oss. Eg hugsar det, at eg løfta hovudet ditt og la noko mjukt under det. Så la eg meg ved sida av den svarte, kraftige kroppen din og var trygg. Når eg vaknar midt på natta, ser eg for meg at eg og du ligg der saman, tett i tett, eg kjenner varmen frå kroppen din. Eg er snart førti, det er snart tretti år sidan du døydde, og det er tanken på deg som trøystar meg når eg er redd.

Har du allerede registrert deg? Logg inn

Les Samtiden.
For å forstå tiden du lever i

Vi analyserer og diskuterer de viktigste spørsmålene i en stadig mer kompleks verden

  • Norges ledende kulturtidsskrift siden 1890
  • Utkommer fire ganger i året på papir. Over 100 sider med dybdeartikler, essays, intervjuer, m.m.
  • Full tilgang til vårt digitale arkiv med tidligere numre.
  • Invitasjoner til våre arrangementer, nyhetsbrev, podkast, m.m.
  • Del tekstene våre med vennene dine

Vil du bare lese ferdig denne artikkelen?

Da må du registrere deg med en e-postadresse